Jak wspierać dziecko z objawami zespołu Aspergera w przedszkolu, gdy brak jest orzeczenia

Objawy wskazujące na „inność” dziecka mogą pojawić się bardzo wcześnie, jednak warto dać sobie i maluchowi czas na wzajemne poznanie się. Należy zaprosić do współpracy psychologa przedszkolnego oraz poprosić innych nauczycieli o obserwację dziecka, unikając pochopnych diagnoz. Jeśli specjaliści potwierdzą podejrzenia, ważnym krokiem jest rozmowa z rodzicami, którzy mogą podjąć decyzję o skierowaniu dziecka na diagnozę w poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Podczas rozmowy z rodzicami, nauczyciel nie powinien sugerować konkretnego zaburzenia, ale też nie bagatelizować sytuacji („wszystko jest dobrze”). Należy przedstawić wyniki wstępnej diagnozy przedszkolnej oraz własne obserwacje. Kluczowe jest, aby rodzice jak najszybciej udali się do poradni PPP, gdzie dziecko może otrzymać diagnozę oraz orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego, co umożliwi wprowadzenie odpowiednich form wsparcia w przedszkolu.
Jednym z dokumentów wymaganych do diagnozy ZA jest opinia nauczyciela o funkcjonowaniu dziecka w grupie. Opinia powinna być konkretna i obiektywna, opisywać mocne strony, trudności oraz zachowania społeczne i emocjonalne. Warto dołączyć wnioski z obserwacji specjalistów (psycholog, logopeda). Dokument nie może zawierać emocjonalnych sugestii, ale może wskazywać np. na konieczność stałej obecności osoby dorosłej przy dziecku.

Warto rozpocząć pracę z dzieckiem, u którego istnieje podejrzenie zespołu Aspergera, jak najszybciej. Okres od pierwszych obserwacji do pełnej diagnozy może trwać kilka tygodni lub miesięcy. W tym czasie warto wprowadzić metody, które ułatwią dziecku funkcjonowanie w grupie:

• Utworzenie przedszkolnego planu dnia z ilustracjami, zawieszonego na wysokości wzroku dzieci, co pozwoli im śledzić zmieniające się aktywności. W razie wystąpienia czegoś nieoczekiwanego, należy uprzedzić o tym dziecko z ZA.
• Wprowadzenie schematu zajęć, np. za pomocą symboli (nuty – zabawa z muzyką, długopis – praca przy stoliku, znak zapytania – zagadki), który pomoże dzieciom orientować się w kolejnych etapach dnia i przechodzić z punktu do punktu, odwołując się do ustalonej „umowy”.
• Unikanie „niespodzianek” w postaci nagłych gości, nieoczekiwanych zmian w trakcie zajęć, przearanżowania przestrzeni, zmian w rozmieszczeniu zabawek czy przyborów.
• Rezygnacja z używania ironii (np. „Piękny ten bałagan!”) oraz frazeologizmów, które dziecko z ZA może zrozumieć dosłownie (np. „Rzućcie okiem na ten obrazek” czy „Chodzi mi po głowie pewien pomysł”).
• Stworzenie „Kącika emocji” z obrazkami przedstawiającymi różne emocje oraz specjalną poduszką lub maskotką, do której dziecko może się przytulić, gdy będzie tego potrzebować.
• Nazywanie emocji, rozpoznawanie ich w codziennych sytuacjach i uczenie odpowiednich reakcji. Korzystanie z książek o emocjach, bajek terapeutycznych oraz tworzenie opowiadań odpowiadających emocjonalnym potrzebom grupy.
• Zajęcia teatralne, dramy, odgrywanie scenek oraz zabawy rozwijające mowę ciała i odczytywanie emocji. Ćwiczenia integrujące grupę, wspierające współpracę i delikatnie oswajające kontakt fizyczny i wzrokowy – wszystko zgodnie z zasadą „bezpieczności” dla dziecka z ZA, z minimalną liczbą bodźców sensorycznych.
• Tworzenie atmosfery akceptacji i integracji między dziećmi.
• Zachęcanie dziecka z ZA do swobodnych rozmów z innymi dziećmi, zadawania pytań, dzielenia się swoimi zainteresowaniami i przyjmowania ich punktu widzenia.

Terapia powinna uwzględniać zalecenia zawarte w orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego. Po otrzymaniu orzeczenia należy niezwłocznie powołać zespół odpowiedzialny za opracowanie i realizację indywidualnego programu edukacyjno-terapeutycznego, skompletować materiały dydaktyczne (np. książki, słuchowiska, gry o emocjach, teatrzyk, lusterka, historyjki obrazkowe) oraz zorganizować odpowiednie zajęcia specjalistyczne. Program powinien obejmować cały okres, na który wydano orzeczenie. W trakcie realizacji warto prowadzić własne, nieformalne notatki dotyczące obserwacji dziecka oraz regularnie informować rodziców i psychologa o postępach.

Przedszkole, do którego dziecko uczęszcza, ma obowiązek dostosować warunki do zaleceń zawartych w orzeczeniu wydanym przez publiczną poradnię pomocy psychologiczno-pedagogicznej.

Warto zaznaczyć, że nowa klasyfikacja ICD-11 nie uwzględnia już terminów takich jak „autyzm” czy „zespół Aspergera”, preferując użycie określenia „spektrum autyzmu”. W artykule używamy dotychczasowej terminologii, ponieważ w aktach prawnych nadal pojawiają się odniesienia do autyzmu i zespołu Aspergera.

Kiedy rodzicowi trudno zaakceptować diagnozę spektrum autyzmu u dziecka, pomoc psychologiczno-pedagogiczna powinna obejmować również wsparcie dla rodzica. W praktyce warto:

• okazać gotowość do rozmowy i wysłuchania rodzica,
• w miarę możliwości zorganizować spotkanie z psychologiem przedszkolnym,
• zaproponować poszukiwanie fundacji, organizacji, portali lub grup wsparcia, często zakładanych przez rodziców dzieci z podobnymi trudnościami.

Jeżeli w innych grupach przedszkolnych znajduje się dziecko w spektrum autyzmu, warto połączyć rodziców, aby mogli wymieniać się doświadczeniami i praktycznymi wskazówkami. Nauczyciel powinien przygotować się na cierpliwą i konsekwentną pracę zarówno z dzieckiem, jak i jego rodzicem, która może być wymagająca, ale przynosi istotne efekty.