Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne jest szczególnym świadczeniem dla nauczycieli, którzy rezygnują z pracy w oświacie przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Nie jest emeryturą w rozumieniu przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. MEN w odpowiedzi na interpelację nr 18223 wyraźnie wskazało, że jest to odrębny rodzaj świadczenia o charakterze okresowym i osłonowym.

Zasadą wynikającą z art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych jest zawieszenie prawa do świadczenia w przypadku podjęcia pracy w jednostkach, o których mowa w art. 1 Karty Nauczyciela. Co istotne, zawieszenie następuje bez względu na wysokość uzyskiwanego przychodu.

Dla dyrektora oznacza to, że przy ocenie ryzyka nie decyduje wyłącznie liczba godzin, wymiar etatu ani wysokość wynagrodzenia. Kluczowe jest to, czy osoba pobierająca świadczenie podejmuje pracę w jednostce objętej przepisami Karty Nauczyciela.

W odpowiedzi z 16 lipca 2026 r. sekretarz stanu w MEN Henryk Kiepura podkreślił, że osoba decydująca się na nauczycielskie świadczenie kompensacyjne musi liczyć się z tym, że pobieranie tego świadczenia co do zasady oznacza brak możliwości kontynuowania pracy w szkole na stanowisku nauczyciela.

Resort przypomniał również cel art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych. Przepis ten miał przeciwdziałać pozornemu odchodzeniu z zawodu nauczyciela przed osiągnięciem wieku emerytalnego, a następnie powrotowi do pracy w oświacie przy jednoczesnym pobieraniu świadczenia finansowanego z budżetu państwa.

Ten argument jest ważny dla dyrektorów, którzy w praktyce kadrowej często sięgają po doświadczonych nauczycieli pobierających świadczenie kompensacyjne. Nawet jeżeli placówka ma realne problemy z obsadzeniem godzin lub zastępstw, trzeba pamiętać, że ustawodawca traktuje świadczenie kompensacyjne jako rozwiązanie dla osób odchodzących z pracy w oświacie, a nie jako świadczenie łączone z dalszą pracą nauczycielską.

Od zasady zawieszenia świadczenia wprowadzono czasowy wyjątek. Wynikał on z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy w związku z konfliktem zbrojnym na terytorium tego państwa. Celem tych rozwiązań było ułatwienie organizacji pracy szkół, które musiały zapewnić kształcenie i wychowanie dzieciom i uczniom przybyłym z Ukrainy po 24 lutego 2022 r.

Zgodnie z wyjaśnieniami MEN, od 24 lutego 2022 r. do 31 sierpnia 2026 r. art. 9 ust. 2 ustawy o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych nie stosuje się w określonych przypadkach podjęcia pracy w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela.

Wyjątek obejmuje pracę na stanowisku:

1. Pomocy nauczyciela, o której mowa w art. 165 ust. 8 Prawa oświatowego.
2. Nauczyciela języka polskiego.
3. Nauczyciela prowadzącego dodatkową naukę języka polskiego, o której mowa w art. 165 ust. 7 Prawa oświatowego.
4. Innego nauczyciela, jeżeli w dniu nawiązania stosunku pracy do szkoły uczęszczał co najmniej jeden uczeń będący obywatelem Ukrainy, którego pobyt w Polsce był uznawany za legalny na podstawie ustawy pomocowej albo który przebywa legalnie w Polsce po przybyciu z Ukrainy od 24 lutego 2022 r. w związku z działaniami wojennymi.

Dla dyrektora kluczowa jest data końcowa: 31 sierpnia 2026 r. Do tego dnia możliwe było korzystanie z czasowego wyłączenia zawieszenia świadczenia w opisanych przypadkach. Po tej dacie, jeżeli przepisy nie zostaną zmienione, zastosowanie ma zasada ogólna.

W odpowiedzi na interpelację nr 18223 MEN wskazało, że omawiane rozwiązania miały charakter czasowy i nadzwyczajny. Były związane z agresją Rosji na Ukrainę oraz koniecznością zapewnienia organizacji kształcenia dzieciom i uczniom przybyłym do Polski.

Resort poinformował jednocześnie, że obecnie rząd dąży do wprowadzenia systemowych rozwiązań dla uchodźców ukraińskich, a Ministerstwo Edukacji Narodowej nie prowadzi prac legislacyjnych mających na celu przedłużenie obowiązywania przepisów pozwalających nauczycielom pobierającym świadczenie kompensacyjne podejmować pracę w szkole bez zawieszenia prawa do świadczenia.

To oznacza, żedyrektorzy nie powinni planować zatrudnienia od 1 września 2026 r.w założeniu, że dotychczasowy wyjątek zostanie automatycznie utrzymany. Jeżeli nauczyciel pobierający świadczenie kompensacyjne ma nadal wykonywać pracę w jednostce objętej Kartą Nauczyciela, powinien wcześniej sprawdzić swoją sytuację w ZUS.

Chociaż odpowiedź MEN posługuje się przede wszystkim sformułowaniem „szkoła”, problem ma znaczenie również dla placówek wychowania przedszkolnego, jeżeli zatrudniają nauczycieli albo pomoc nauczyciela w jednostkach objętych zakresem art. 1 Karty Nauczyciela.

Dyrektor przedszkola powinien zwrócić szczególną uwagę na osoby, które:

1. Pobierają nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.
2. Wróciły do pracy w oświacie w okresie obowiązywania przepisów pomocowych.
3. Zostały zatrudnione jako nauczyciele, nauczyciele języka polskiego, nauczyciele prowadzący dodatkową naukę języka polskiego lub pomoc nauczyciela.
4. Mają zaplanowaną kontynuację zatrudnienia po 31 sierpnia 2026 r.

W praktyce problem może dotyczyć nie tylko długoterminowych umów, ale także zastępstw, niewielkiego wymiaru godzin, pracy w niepełnym wymiarze albo krótkotrwałego zatrudnienia od września.

Interpelacja nr 18223 dotyczyła m.in. postulatu wprowadzenia rozwiązań umożliwiających nauczycielom pobierającym świadczenie kompensacyjne podejmowanie krótkoterminowej pracy w placówkach oświatowych, np. w ramach zastępstw doraźnych, bez ryzyka zawieszenia świadczenia.

To bardzo praktyczny problem. Dyrektorzy często potrzebują doświadczonych nauczycieli na zastępstwa za nieobecnych pracowników. Jednak przy świadczeniu kompensacyjnym nie można zakładać, że krótkotrwały charakter pracy albo niewielka liczba godzin automatycznie wyłącza ryzyko zawieszenia świadczenia. Zgodnie z zasadą ogólną zawieszenie następuje bez względu na wysokość przychodu.

Dlatego przed powierzeniem zastępstwa nauczycielowi pobierającemu świadczenie kompensacyjne warto ustalić, czy dana osoba jest świadoma skutków podjęcia pracy po 31 sierpnia 2026 r. Dyrektor nie powinien zapewniać, że świadczenie nie zostanie zawieszone, jeżeli nie wynika to wprost z obowiązujących przepisów.

MEN w odpowiedzi na interpelację zwróciło uwagę, że nauczycielskie świadczenia kompensacyjne nie są finansowane ze składek zgromadzonych na kontach emerytalnych nauczycieli. Zgodnie z ustawą są w całości finansowane z budżetu państwa.

Ten element wyjaśnia, dlaczego ustawodawca ogranicza możliwość łączenia świadczenia z dalszą pracą nauczycielską. Świadczenie kompensacyjne ma charakter osłonowy dla nauczycieli odchodzących z pracy w oświacie przed osiągnięciem wieku emerytalnego, a nie charakter dodatkowego źródła dochodu dla osób kontynuujących pracę w tym samym zawodzie.

Dla dyrektora oznacza to, że zatrudnienie osoby pobierającej świadczenie kompensacyjne powinno być poprzedzone szczególną ostrożnością informacyjną. Placówka nie decyduje o prawie do świadczenia, ale nie powinna też planować organizacji pracy w sposób pomijający ustawowe ograniczenia.

Przed rozpoczęciem roku szkolnego 2026/2027 dyrektor powinien przeanalizować sytuację kadrową, szczególnie jeżeli w placówce zatrudnione są osoby pobierające nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. Trzeba ustalić, czy ich zatrudnienie było oparte na czasowym wyjątku wynikającym z ustawy pomocowejoraz czy ma być kontynuowane po 31 sierpnia 2026 r.

W praktyce dyrektor powinien wykonać kilka czynności kontrolnych:

1. Sprawdzić, czy w arkuszu organizacji albo planie zatrudnienia na rok szkolny 2026/2027 ujęto osoby pobierające świadczenie kompensacyjne.
2. Ustalić, czy osoby te mają wykonywać pracę nauczycielską albo pracę w jednostce objętej art. 1 Karty Nauczyciela.
3. Zweryfikować, czy dotychczasowe zatrudnienie było możliwe dzięki przepisom dotyczącym pomocy obywatelom Ukrainy.
4. Poinformować nauczyciela, że po 31 sierpnia 2026 r. kontynuowanie pracy może skutkować zawieszeniem świadczenia.
5. Zarekomendować nauczycielowi uzyskanie indywidualnej informacji w ZUS.
6. Unikać składania pracownikowi zapewnień, że świadczenie na pewno nie zostanie zawieszone.
7. Rozważyć alternatywne rozwiązania kadrowe, jeżeli nauczyciel nie chce ryzykować zawieszenia świadczenia.

Takie działania są ważne nie tylko dla bezpieczeństwa nauczyciela, ale również dla stabilności organizacyjnej placówki. Jeżeli nauczyciel zrezygnuje z pracy dopiero po rozpoczęciu roku szkolnego, dyrektor może mieć problem z szybkim zapewnieniem zastępstwa.

Dyrektor powinien przekazać nauczycielowi informację w sposób rzeczowy i neutralny. Nie chodzi o zakazanie pracy ani o rozstrzyganie indywidualnej sprawy za ZUS. Chodzi o uprzedzenie, że od dnia 1 września 2026 r. dotychczasowy wyjątek może już nie chronić przed zawieszeniem świadczenia.

W rozmowie warto podkreślić trzy kwestie. Po pierwsze, przepisy pomocowe obowiązują tylko do 31 sierpnia 2026 r. Po drugie, MEN nie prowadzi prac nad ich przedłużeniem. Po trzecie, zgodnie z zasadą ogólną podjęcie pracy w jednostkach objętych Kartą Nauczyciela powoduje zawieszenie świadczenia bez względu na wysokość przychodu.

Dla bezpieczeństwa organizacyjnego warto udokumentować, że nauczyciel został poinformowany o konieczności samodzielnego sprawdzenia swojej sytuacji. Może to mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy nauczyciel sam decyduje się kontynuować zatrudnienie.

Dyrektor nie powinien przyjmować, że skoro nauczyciel pracował w poprzednim roku szkolnym, może bezpiecznie kontynuować pracę także od 1 września 2026 r. Nie powinien też zakładać, że niewielki wymiar zatrudnienia albo krótka umowa na zastępstwo wyklucza ryzyko zawieszenia świadczenia.

Nie należy również sztucznie zmieniać nazwy stanowiska, jeżeli zakres obowiązków w rzeczywistości obejmuje pracę nauczycielską. Takie działanie mogłoby rodzić ryzyko zarówno dla nauczyciela, jak i dla placówki. Dokumenty kadrowe powinny rzetelnie odzwierciedlać charakter powierzonych zadań.

Dyrektor nie powinien też obiecywać nauczycielowi, że świadczenie nie zostanie zawieszone. Decyzje w tym zakresie należą do właściwego organu rentowego, a indywidualna sytuacja nauczyciela powinna zostać zweryfikowana przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Z odpowiedzi MEN na interpelację nr 18223 wynika, że czasowe przepisy pozwalające nauczycielom pobierającym świadczenie kompensacyjne pracować w oświacie w charakterze nauczyciela bez zawieszenia świadczenia obowiązujątylko do 31 sierpnia 2026 r.Resort nie prowadzi prac legislacyjnych nad ich przedłużeniem.