Dzieci w wieku przedszkolnym rzadko potrafią precyzyjnie nazwać, a tym bardziej samodzielnie uregulować silne stany emocjonalne. Bezpośrednia konfrontacja z dzieckiem i pytania w stylu: „Dlaczego uderzyłeś kolegę?” lub „Czemu znowu płaczesz z powodu przegranej?” najczęściej wywołują poczucie winy, wstyd lub całkowite zamknięcie się w sobie.

Tutaj z pomocą przychodzą fundamentalne mechanizmy psychologiczne, na których opiera się bajkoterapia:

1. Bezpieczny dystans.

Dziecku znacznie łatwiej i bezpieczniej jest rozmawiać o „smoku, który nie umiał przegrywać” lub o „misiu, który bał się ciemności”, niż bezpośrednio o własnym zachowaniu i lękach.

2. Identyfikacja i projekcja.

Słuchając opowiadania, przedszkolak podświadomie „odnajduje siebie” w bohaterze bajkowym. Przeżywa jego losy, dostrzega analogię do swoich problemów i projektuje własne uczucia na bezpieczną, fikcyjną postać.

3. Rola metafory.

Świat metafory literackiej pozwala przedszkolakom oswoić skomplikowane reguły społeczne i stany wewnętrzne w uproszczonej, wysoce symbolicznej i bezstresowej formie.

Jak zauważył słynny psycholog Bruno Bettelheim w swoim klasycznym dziele „Cudowne i pożyteczne. O znaczeniu i wartości baśni”, baśń i bajka stanowią dla dziecka swoisty „bezpieczny poligon doświadczalny”. Dziecko może autentycznie przeżywać strach czy frustrację, mając jednocześnie absolutną gwarancję stabilności. Opowieść ma jasną strukturę, a jej pozytywne i przewidywalne zakończenie daje głębokie poczucie bezpieczeństwa oraz upragnioną nadzieję, że każdą trudność da się pokonać. Co najważniejsze – bajka nie poucza wprost. Ona pozwala wyciągnąć konstruktywne wnioski na poziomie emocjonalnym, a nie logicznym.

W codziennej praktyce pedagogicznej opowieści mogą być wykorzystywane na wiele sposobów, realizując zróżnicowane cele wychowawcze i dydaktyczne. Tradycyjnie wyróżniamy cztery podstawowe funkcje bajek:

1. Funkcja edukacyjna.

Porządkuje rzeczywistość, uczy podstawowych pojęć, norm społecznych oraz zasad funkcjonowania otaczającego świata. Rozwija też pamięć, koncentrację i logiczne myślenie przyczynowo–skutkowe.

2. Funkcja wychowawcza.

Pomaga w budowaniu uniwersalnego systemu wartości (dobro, prawda, szacunek, uczciwość), promuje postawy prospołeczne i uświadamia dziecku moralne konsekwencje dokonywanych wyborów.

3. Funkcja relaksacyjna.

Służy wyciszeniu, obniżeniu napięcia mięśniowego i emocjonalnego po intensywnych aktywnościach, konfliktach w grupie bądź tuż przed odpoczynkiem/leżakowaniem. Wyciszające opisy pięknych, bezpiecznych miejsc pomagają skutecznie zredukować stres.

4. Funkcja terapeutyczna.

To domena właściwej bajkoterapii. Pomaga dziecku radzić sobie z silnymi lękami(np. separacyjnymi czy adaptacyjnymi), przepracować stratę, odrzucenie rówieśnicze lub trudne sytuacje rodzinne (rozwód rodziców, choroba).

Bajkoterapia wykazuje niezwykłą skuteczność jako narzędzie profilaktyczne oraz interwencyjne w obszarze trudnych zachowań dziecięcych :

• Oswajanie lęków, smutku i zazdrości.

Opowiadania pomagają zwerbalizować i znormalizować te stany. Pokazują dziecku, że smutek czy zazdrość są naturalnymi ludzkimi reakcjami, których nie trzeba się wstydzić, a proszenie o pomoc jest oznaką dojrzałości, a nie słabości.

• Praca z agresją i frustracją (tzw. praca z cieniem).

Wprowadzając do bajki postacie przejawiające złość czy zachowania agresywne, nauczyciel uczy dzieci wyznaczania granicoraz empatii wobec ofiar takich zachowań. Bajka normalizuje złość jako emocję, lecz wyraźnie oddziela ją od destrukcyjnego zachowania, wskazując akceptowalne społecznie alternatywy rozładowania napięcia.

• Budowanie tolerancji na porażkę.

Przegrana w grze planszowej czy niepowodzenie przy budowaniu wieży z klocków potrafią wywołać u przedszkolaka ogromną lawinę frustracji. Odpowiednie modelowanie postaw w bajkoterapii klinicznej pokazuje bohatera, który odnosi sukces nie dlatego, że jest nieomylny, ale dzięki swojej wytrwałości i wyciąganiu wniosków z błędów. Bajka skutecznie „odczarowuje” potwora porażki.

Aby opowieść spełniła swoje zadanie terapeutycznelub edukacyjne, nie może być dziełem przypadku. Nauczyciel musi dokonać selekcji tekstu na podstawie precyzyjnych kryteriów:

Kryteria świadomego wyboru bajki:

• Wiek i struktura.

Fabuła musi być spójna, logiczna i dostosowana do możliwości percepcyjnych przedszkolaków. Powinna zawierać czytelny początek, rozwinięcie i dające nadzieję zakończenie.

• Bliskość bohatera.

Postać (rówieśnik, sympatyczne zwierzątko) powinna zmagać się z problemem dokładnie odzwierciedlającym sytuację dziecka lub grupy.

• Język i ilustracje.

Unikajmy abstrakcji, ironii, nadmiernego przeładowania bodźcami oraz agresywnych, chaotycznych ilustracji, które zamiast wyciszać, niepotrzebnie pobudzają.

• Czego unikać?

Bezwzględnie unikajmy historii promujących negatywne wzorce (egoizm, brak empatii) oraz tekstów bazujących na straszeniu dzieci potworami, karą czy porzuceniem bez zaoferowania im konstruktywnego rozwiązania i wsparcia.

Samo przeczytanie tekstu to za mało – magiczny proces zachodzi w trakcie interakcji. Zadaniem nauczyciela jest poprowadzenie dyskusji tak, by pomóc dzieciom uporządkować i nazwać emocje pojawiające się w fabule oraz odnieść je do własnej codzienności.

Przykładowe pytania, które warto zadać dzieciom po lekturze :

• Jak czuł się bohater w tym momencie i co mogło być przyczyną takiego samopoczucia?
• Co pomogło bohaterowi rozwiązać jego trudną sytuację?
• Jak można było się zachować inaczej, by nikogo nie skrzywdzić?
• Czy zdarzyło Wam się kiedyś poczuć lub zachować w podobny sposób?

Praca z tekstem powinna stać się punktem wyjścia do kreatywnych działań ekspresyjnych, które pozwalają dzieciom „rozładować” i zintegrować przyswojone treści emocjonalne:

• Zabawy teatralne i drama.

Metoda „Stop-klatka”(nauczyciel przerywa czytanie w punkcie kulminacyjnym, a dzieci zastygają w pozach odzwierciedlających stany emocjonalne postaci) lub odgrywanie scenek za pomocą pacynek, teatrzyku cieni czy tradycyjnych skrzynek Kamishibai.

• Twórcze pisanie i modyfikacje.

Wspólne wymyślanie alternatywnego, radosnego zakończenia dla znanych, smutnych opowieści lub pisanie grupowego „listu do bohatera” z radami, jak poradzić sobie z problemem.

• Zajęcia plastyczno-konstrukcyjne.

Tworzenie dioramy w pudełku po butach (np. budowanie makiety bezpiecznego lasu przy użyciu mchu, patyków i plasteliny) bądź malowanie ekspresyjne odczuwanych emocji pod wpływem dedykowanego podkładu muzycznego.

• Wydarzenia specjalne i „Bajkowe Menu”.

Zorganizowanie Dnia Postaci z Bajek połączonego z przygotowaniem w przedszkolnej kuchni zdrowych potraw inspirowanych literaturą (np. owsianka Złotowłosej, zupa dyniowa Kopciuszka czy miodowe ciasteczka Kubusia Puchatka).