Zgodnie z art. 73 Karty Nauczyciela urlop dla poratowania zdrowia przysługuje nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć, na czas nieokreślony, po przepracowaniu nieprzerwanie co najmniej 7 lat w szkole w wymiarze nie niższym niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć. Urlop jest udzielany w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia choroby zagrażającej wystąpieniem choroby zawodowej, choroby związanej z warunkami pracy albo na leczenie uzdrowiskowe lub rehabilitację uzdrowiskową. Jednorazowo może trwać maksymalnie rok.

Ważne jest też, że do wymaganego 7-letniego okresu pracy w szkole wlicza się okresy czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby oraz urlopy inne niż wypoczynkowy, ale tylko wtedy, gdy łącznie nie przekraczają 6 miesięcy. Jeśli są dłuższe, wymagany okres pracy odpowiednio się wydłuża.

Jeżeli zatem nauczyciel spełnia warunki formalne z art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, a lekarz medycyny pracy wydał stosowne orzeczenie, dyrektor może udzielić urlopu dla poratowania zdrowia. Sam brak prawa do wcześniejszej emerytury nie wyklucza urlopu zdrowotnego. Przeciwnie - w tej sytuacji oznacza, że nauczyciel nie podlega ograniczeniu związanemu z bliskością nabycia uprawnień emerytalnych na zasadach przewidzianych dla osób, które takie prawo już mają lub nabędą w ciągu najbliższego roku.

Po zmianach w Karcie Nauczyciela istotne znaczenie ma art. 88a, który reguluje tzw. emeryturę stażową nauczycieli. Aby z niej skorzystać, trzeba spełnić łącznie kilka warunków, w tym rozpocząć faktyczne wykonywanie pracy nauczycielskiej przed 1 stycznia 1999 r., posiadać co najmniej 30 lat okresów składkowych oraz co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy nauczycielskiej w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć.

Nauczyciele, po rozwiązaniu na swój wniosek stosunku pracy, mogą przejść na emeryturę w wieku niższym niż określony w art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki:

1. rozpoczęli przed dniem 1 stycznia 1999 r. faktyczne wykonywanie pracy na stanowisku nauczyciela, wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego,
2. mają okres składkowy wynoszący co najmniej 30 lat, w tym co najmniej 20 lat faktycznego wykonywania pracy na stanowisku nauczyciela , wychowawcy lub innego pracownika pedagogicznego, z wyjątkiem nauczyciela szkoły za granicą, w wymiarze co najmniej 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć,
3. nie przysługuje im prawo do przejścia na emeryturę bez względu na wiekna podstawie art. 88 ust. 2a

- a wysokość emerytury obliczonej zgodnie z ust. 5-8 nie jest niższa niż kwota, o której mowa w art. 85 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Prawo do przejścia na emeryturę stażową przysługuje nauczycielom od następujących dat:

1. od 1 września 2024 r. – nauczycielom urodzonym przed 1 września 1966 r.;
2. od 1 września 2025 r. – nauczycielom urodzonym między 1 września 1966 r. a 31 sierpnia 1969 r.;
3. od 1 września 2026 r. – nauczycielom urodzonym po 31 sierpnia 1969 r.

Z art. 73 ust. 2 Karty Nauczyciela wynika, że nauczycielowi, któremu do nabycia prawa do emerytury brakuje mniej niż rok, urlop dla poratowania zdrowia w celu leczenia choroby związanej z warunkami pracy nie może być udzielony na okres dłuższy niż do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc nabycia uprawnień emerytalnych. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że chodzi tu zarówno o emeryturę powszechną, jak i wcześniejszą.

Po zmianach prawa nauczyciel, który ma już uprawnienia emerytalne, nie traci całkowicie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia, ale zakres tego uprawnienia jest węższy. W praktyce może on uzyskać taki urlop wyłącznie na leczenie uzdrowiskowe albo rehabilitację uzdrowiskową, a nie na zwykłe leczenie choroby związanej z wykonywaną pracą.

Jeżeli nauczyciel nie spełnia warunków do emerytury stażowej, dyrektor może udzielić mu urlopu dla poratowania zdrowia na zasadach ogólnych, czyli w celu przeprowadzenia zaleconego leczenia, nawet do roku, o ile spełnione są wszystkie pozostałe przesłanki z art. 73 Karty Nauczyciela. Kluczowe jest tu to, że nauczyciel nie ma uprawnień do wcześniejszej emerytury nauczycielskiej, a więc nie działa wobec niego ograniczenie przewidziane dla osób, które takie uprawnienia już posiadają albo wkrótce je nabędą.

Dla dyrektora oznacza to, że przy ocenie wniosku trzeba sprawdzić przede wszystkim: rodzaj umowy, wymiar zatrudnienia, wymagany okres pracy w szkole oraz treść orzeczenia lekarza medycyny pracy. Samo osiągnięcie odpowiedniego wieku lub długi ogólny staż pracy nie oznaczają jeszcze, że nauczyciel utracił prawo do urlopu dla poratowania zdrowia.